مخازن آب زمینی از مهمترین اجزای شبکههای تأمین، ذخیره و توزیع آب محسوب میشوند. عملکرد نامناسب این سازهها فقط به ایجاد ترک یا نشت آب محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است کیفیت آب شرب، پایداری شبکه آبرسانی، هزینههای بهرهبرداری و حتی ایمنی عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
ساخت یک مخزن آب زمینی به اجرای یک سازه بتنی ساده خلاصه نمیشود. عملیات خاکی، زهکشی، قالببندی، آرماتوربندی، بتنریزی، اجرای درزها، نصب نوارهای آببند، عایقکاری، لولهکشی، نصب تجهیزات برقی و کنترلی، آزمایش آببندی، ضدعفونی و بهرهبرداری، همگی باید بهصورت هماهنگ و کنترلشده انجام شوند.
به همین دلیل، سازمان برنامه و بودجه کشور بازنگری اول «مشخصات فنی عمومی مخازن آب زمینی» را با عنوان ضابطه شماره ۱۲۴ ابلاغ کرده است. این نشریه یکی از مهمترین منابع اجرایی برای کارفرمایان، مهندسان مشاور، پیمانکاران، ناظران و بهرهبرداران مخازن آب به شمار میرود.
در این مقاله، مهمترین مفاد بازنگری اول نشریه ۱۲۴ را به زبان ساده و کاربردی بررسی میکنیم.
مشخصات رسمی نشریه ۱۲۴
| مشخصه | اطلاعات |
|---|---|
| عنوان کامل | مشخصات فنی عمومی مخازن آب زمینی |
| شماره ضابطه | ۱۲۴ |
| ویرایش | بازنگری اول |
| تاریخ ویرایش سند | ۱۴۰۵/۰۴/۲۰ |
| شماره بخشنامه | ۱۴۰۵/۲۷۸۵۶۹ |
| تاریخ بخشنامه | ۱۴۰۵/۰۶/۱۰ |
| تاریخ اجرا | ۱۴۰۵/۱۰/۰۱ |
| نوع ابلاغ | لازمالاجرا |
| تعداد صفحات | ۲۴۷ صفحه |
| دستگاه تهیهکننده | وزارت نیرو |
| مرجع ابلاغ | سازمان برنامه و بودجه کشور |
| مجری تهیه | شرکت مهندسین مشاور طوس آب |
| دامنه اصلی | مخازن آب زمینی بتنآرمه و سنگی |
مطابق بخشنامه ابلاغ، این ضابطه برای قراردادهای جدیدی که از محل وجوه عمومی یا بهصورت مشارکت عمومی–خصوصی منعقد میشوند، لازمالاجراست.
نشریه جدید از تاریخ اجرای تعیینشده، جایگزین بخشنامه و نسخه قبلی مربوط به سال ۱۳۷۲ میشود. در قراردادهایی که پیش از تاریخ اجرای بازنگری جدید منعقد شدهاند نیز استفاده از آن، در صورت توافق طرفین قرارداد، امکانپذیر است.
نشریه ۱۲۴ درباره چیست؟
نشریه ۱۲۴ مجموعهای از الزامات فنی و اجرایی مربوط به ساخت، آزمایش، ترمیم، راهاندازی، بهرهبرداری و نگهداری مخازن آب زمینی است.
این ضابطه برای مخازنی تدوین شده است که با بتن مسلح یا مصالح سنگی ساخته میشوند و برای نگهداری آب شرب یا مایعات مشابه آب، در دمای معمولی، مورد استفاده قرار میگیرند.
مخازن هوایی به دلیل تفاوت اساسی در رفتار سازهای و تجهیزات موردنیاز، در دامنه اصلی این نشریه قرار ندارند.
در مورد سیالاتی غیر از آب شرب یا مایعاتی با دمای غیرمتعارف، نمیتوان بدون بررسی تخصصی به الزامات عمومی این نشریه اکتفا کرد. در چنین شرایطی باید عواملی مانند خوردگی میلگردها، دوام بتن، واکنش پوششها با سیال، تغییرات دما و شرایط بهرهبرداری بهصورت جداگانه بررسی شوند.
چرا نشریه ۱۲۴ بازنگری شد؟
نسخه پیشین نشریه ۱۲۴ سالها بهعنوان یکی از مراجع اجرای مخازن آب مورد استفاده قرار میگرفت؛ اما تغییر استانداردهای ملی و بینالمللی، توسعه فناوریهای اجرایی، گسترش تجهیزات کنترلی و تجربه مشکلات پروژههای موجود، بازنگری آن را ضروری کرده بود.
در پیشگفتار بازنگری جدید به تغییر استانداردها، ورود فناوریهای نوین و تجربههای حاصل از پروژههای اجرایی اشاره شده است.
اهداف اصلی این بازنگری عبارتاند از:
- ایجاد هماهنگی و یکنواختی در اجرای مخازن آب زمینی؛
- تطبیق روشهای اجرایی با شرایط اقلیمی مختلف کشور؛
- ارتقای فناوری ساخت مخازن؛
- افزایش عمر مفید سازه و تجهیزات؛
- بهبود عملکرد هیدرولیکی و فرآیندی مخزن؛
- کاهش هزینه تعمیر و نگهداری؛
- ارتقای ایمنی و حفاظت فیزیکی؛
- ارائه راهکارهای ترمیم و بهسازی مخازن موجود؛
- توجه به تجهیزات مکانیکی، برقی و ابزار دقیق؛
- در نظر گرفتن ملاحظات بهرهبرداری و پدافند غیرعامل.
یکی از مهمترین تفاوتهای بازنگری اول با نسخه قدیمی، اضافه شدن موضوعاتی مانند تجهیزات مکانیکی و برقی، سامانههای کنترل، ترمیم و مقاومسازی، نگهداری، الزامات بهداشتی، HSE و پدافند غیرعامل است.
جایگاه نشریه ۱۲۴ در اسناد پیمان
طبق مقدمه نشریه، مشخصات فنی عمومی ارائهشده در این ضابطه، بخشی از اسناد پیمان پروژههای ساخت مخازن آب زمینی محسوب میشود.
رعایت مفاد آن برای عوامل زیر ضروری است:
- دستگاه اجرایی و کارفرما؛
- مدیر طرح و عوامل مدیریت پیمان؛
- مهندس مشاور؛
- پیمانکار؛
- دستگاه نظارت؛
- بهرهبردار؛
- سازندگان و تأمینکنندگان تجهیزات.
مفاد نشریه ۱۲۴ از مسئولیتها و تعهدات پیمانکار کم نمیکند. بنابراین پیمانکار نمیتواند انجام حداقل الزامات این نشریه را جایگزین اجرای کامل تعهدات مندرج در قرارداد، نقشهها یا مشخصات فنی خصوصی کند.
ترتیب اولویت مدارک فنی
بر اساس متن نشریه، در صورت وجود تفاوت میان مدارک پروژه، باید ترتیب اولویت اسناد مورد توجه قرار گیرد.
بهطور کلی، مدارک زیر بر مشخصات فنی عمومی نشریه اولویت دارند:
- مشخصات فنی خصوصی پروژه؛
- نقشههای پیمان؛
- دستورالعملهای ابلاغی مهندس مشاور؛
- مشخصات فنی عمومی نشریه ۱۲۴.
استانداردها و دستورالعملهایی که در متن نشریه به آنها ارجاع شده نیز لازمالاجرا هستند. اگر میان یک استاندارد ارجاعشده و متن نشریه تعارض وجود داشته باشد، مفاد نشریه ۱۲۴ در اولویت قرار میگیرد.
برای موضوعاتی که در نشریه مشخص نشدهاند، ابتدا باید به استانداردهای ملی مرتبط مراجعه شود. در صورت نبود استاندارد ملی، استفاده از استانداردهای معتبر بینالمللی امکانپذیر است. اگر موضوع در هیچکدام از منابع ذکر نشده باشد، دستور مهندس مشاور ملاک عمل خواهد بود.
اولویت مدارک نباید صرفاً با استناد به یک بند عمومی تعیین شود. شرایط عمومی و خصوصی پیمان و ترتیب اولویت درجشده در قرارداد هر پروژه نیز باید کنترل شود.
ارتباط نشریه ۱۲۴ و ضابطه ۱۲۳
نشریه ۱۲۴ عمدتاً بر مشخصات فنی و الزامات اجرایی مخازن آب زمینی تمرکز دارد. ضوابط مربوط به طرح و محاسبه سازهای مخازن، در ضابطه شماره ۱۲۳ ارائه شده است.
به زبان ساده:
| ضابطه | کاربرد اصلی |
|---|---|
| ضابطه ۱۲۳ | طراحی و محاسبه مخازن آب زمینی |
| ضابطه ۱۲۴ | اجرا، کنترل کیفیت، تجهیزات، آزمایش، ترمیم و بهرهبرداری |
بنابراین استفاده از نشریه ۱۲۴ به معنای بینیازی از نقشهها، محاسبات سازهای و ضوابط طراحی نیست. این دو مدرک در پروژههای مخازن آب مکمل یکدیگرند.
ساختار نشریه ۱۲۴
بازنگری اول نشریه ۱۲۴ در ۲۱ فصل تدوین شده است.
| فصل | موضوع |
|---|---|
| فصل اول | تعاریف و اصطلاحات فنی |
| فصل دوم | کارهای مقدماتی |
| فصل سوم | عملیات خاکی و اجرای زهکشی |
| فصل چهارم | عملیات بنایی با سنگ |
| فصل پنجم | مصالح مصرفی در بتن مسلح و غیرمسلح |
| فصل ششم | مشخصات فنی بتن مسلح و غیرمسلح |
| فصل هفتم | آزمایشهای استاندارد سنگدانه، میلگرد و بتن |
| فصل هشتم | بررسی کیفیت و پایایی بتن |
| فصل نهم | مشخصات فنی درزها و آزمون آببندی |
| فصل دهم | پوششهای داخلی و خارجی |
| فصل یازدهم | دیوارهای موجگیر و کنترل نقاط مرده جریان |
| فصل دوازدهم | تجهیزات مکانیکی |
| فصل سیزدهم | تجهیزات برقی، کنترلی و ابزار دقیق |
| فصل چهاردهم | بازسازی، ترمیم و مقاومسازی |
| فصل پانزدهم | مصالح و روشهای کلی ترمیم |
| فصل شانزدهم | بازسازی بتن |
| فصل هفدهم | کنترل کیفیت عملیات ترمیم |
| فصل هجدهم | کنترلهای پس از بهسازی و زمان بهرهبرداری |
| فصل نوزدهم | مسائل حفاظتی، ایمنی و محیط زیست |
| فصل بیستم | بهرهبرداری، نگهداری و ملاحظات بهداشتی |
| فصل بیستویکم | ملاحظات پدافند غیرعامل |
در ادامه، مهمترین الزامات اجرایی این فصلها را بررسی میکنیم.
گام اول: کارهای مقدماتی و تحویل زمین
قبل از شروع عملیات اصلی، محدوده پروژه، حریم عملیات، وضعیت مالکیت زمین، راههای دسترسی، تأسیسات موجود و شرایط محیطی باید بررسی شود.
اقدامات اصلی این مرحله شامل موارد زیر است:
- تحویل رسمی زمین؛
- تعیین حدود و حریم کارگاه؛
- تهیه برنامه تجهیز کارگاه؛
- احداث راه دسترسی و جاده سرویس؛
- پیشبینی ساختمانهای اداری و کارگاهی؛
- تأمین نیروی انسانی، ماشینآلات و مصالح؛
- پاکسازی و تسطیح محوطه؛
- زهکشی موقت کارگاه؛
- حصارکشی و کنترل دسترسی؛
- میخکوبی و ترازیابی؛
- تهیه گزارشهای پیشرفت؛
- تهیه نقشههای چونساخت.
یکی از اشتباهات متداول در پروژهها، آغاز خاکبرداری قبل از تثبیت نقاط مبنا و ثبت وضعیت اولیه زمین است. این کار ممکن است در ادامه باعث اختلاف در ترازها، احجام عملیات خاکی و صورتوضعیت پیمانکار شود.
گام دوم: خاکبرداری، گودبرداری و زهکشی
مخازن زمینی معمولاً در تراز پایینتر از سطح طبیعی زمین ساخته میشوند؛ بنابراین عملیات خاکی و کنترل آبهای سطحی و زیرزمینی اهمیت زیادی دارد.
در این مرحله باید موارد زیر کنترل شود:
- مشخصات ژئوتکنیکی بستر؛
- شیب پایدار جدارههای گود؛
- روش پایدارسازی گود؛
- تراز نهایی خاکبرداری؛
- جلوگیری از دستخوردگی بستر؛
- کنترل آب زیرزمینی؛
- زهکشی زیر و پیرامون مخزن؛
- جنس و دانهبندی مصالح فیلتر؛
- روش خاکریزی و تراکم؛
- آزمایشهای کنترل تراکم.
اگر بستر مخزن بر اثر بارندگی، تردد ماشینآلات یا عملیات اجرایی نرم و مخدوش شود، اجرای مستقیم بتن مگر روی آن قابل قبول نیست. قسمت نامناسب باید تا رسیدن به لایه سالم برداشته و مطابق نظر دستگاه نظارت اصلاح شود.
زهکشهای زیر و پیرامون مخزن نیز باید به صورتی اجرا شوند که از تجمع فشار آب در اطراف سازه و زیر پی جلوگیری کنند.
گام سوم: کنترل مصالح بتن و آرماتور
کیفیت مخزن بتنی مستقیماً به کیفیت سیمان، سنگدانه، آب، مواد افزودنی و میلگرد وابسته است.
نشریه ۱۲۴ برای موارد زیر ضوابط جداگانه ارائه میکند:
- سیمان مصرفی؛
- سنگدانههای مجاز و غیرمجاز؛
- آب اختلاط بتن؛
- مواد افزودنی؛
- مشخصات مکانیکی میلگرد؛
- شرایط نگهداری مصالح؛
- تعداد و تواتر نمونهبرداری؛
- برنامه کنترل کیفیت.
مصالح باید پیش از مصرف تأیید شوند. ارائه گواهی کارخانه بهتنهایی همیشه برای پذیرش مصالح کافی نیست و ممکن است انجام آزمایشهای مستقل کارگاهی یا آزمایشگاهی نیز لازم باشد.
سیمان باید در برابر رطوبت محافظت شود و سنگدانهها بهگونهای انبار شوند که دانهبندی آنها تغییر نکند یا با خاک و مواد آلاینده مخلوط نشوند. میلگردها نیز باید از تماس مستقیم با خاک، گل، روغن و مواد کاهشدهنده چسبندگی محافظت شوند.
گام چهارم: تهیه طرح اختلاط بتن
در مخزن آب، مقاومت فشاری تنها معیار انتخاب بتن نیست. بتن باید علاوه بر مقاومت موردنیاز، از دوام، تراکم و نفوذپذیری مناسبی برخوردار باشد.
نشریه دو رویکرد اصلی را برای طرح اختلاط مطرح میکند:
- طرح اختلاط مقاومتمحور؛
- طرح اختلاط دواممحور.
در مخازن آب، توجه به دوام و نفوذپذیری اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا وجود تخلخل، جداشدگی، ترک یا کرموشدگی میتواند باعث نشت آب و نفوذ عوامل خورنده شود.
پیمانکار باید پیش از بتنریزی، طرح اختلاط پیشنهادی، مشخصات مصالح، نتایج آزمایشها و روش تولید و حمل بتن را برای بررسی ارائه کند. هرگونه تغییر در منبع مصالح یا نسبتهای اختلاط نیز باید کنترل و تأیید شود.
گام پنجم: قالببندی و میانبولتها
قالب مخزن باید در برابر فشار بتن تازه، ارتعاش و بارهای اجرایی مقاومت کافی داشته باشد. تغییر شکل قالب میتواند ضخامت دیوار، پوشش میلگرد و تراز نهایی سازه را تغییر دهد.
پیش از بتنریزی باید موارد زیر بررسی شود:
- ابعاد و موقعیت قالب؛
- شاقولی دیوارها؛
- پایداری پشتبندها؛
- تمیزی سطح قالب؛
- آببندی درزهای قالب؛
- محل بازشوها و قطعات مدفون؛
- پوشش بتن روی میلگرد؛
- موقعیت میانبولتها؛
- امکان بتنریزی و تراکم مناسب.
میانبولتهای قالب در دیوار مخزن از نقاط حساس آببندی محسوب میشوند. سوراخ یا مسیر باقیمانده از میانبولت نباید به یک راه عبور آب تبدیل شود. نوع میانبولت و روش پرکردن محل آن باید با جزئیات اجرایی مصوب مطابقت داشته باشد.
گام ششم: آرماتوربندی
میلگردها باید مطابق نقشههای اجرایی بریده، خم، حمل و نصب شوند. محل تقاطع میلگردها، طول مهاری، وصلهها، فاصله شبکهها و پوشش بتن باید پیش از بتنریزی کنترل شود.
کنترلهای مهم آرماتوربندی عبارتاند از:
- قطر و رده میلگرد؛
- تعداد و فاصله میلگردها؛
- طول وصله و مهاری؛
- موقعیت وصلهها؛
- پوشش بتن؛
- کیفیت اسپیسرها؛
- تثبیت شبکه آرماتور؛
- تمیزی سطح میلگرد؛
- جلوگیری از جابهجایی هنگام بتنریزی؛
- هماهنگی آرماتور با لولهها و قطعات مدفون.
تغییر قطر، تعداد یا فاصله میلگردها بدون محاسبه و تأیید طراح مجاز نیست. حتی اگر سطح مقطع فولاد جایگزین مساوی یا بیشتر باشد، فاصله میلگرد، کنترل ترک، تراکم آرماتور و امکان بتنریزی نیز باید بررسی شود.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع میتوانید مقاله معادلسازی میلگرد در کارگاه را مطالعه کنید.
گام هفتم: بتنریزی و عملآوری
پیش از بتنریزی باید قالب، آرماتور، نوار آببند، قطعات مدفون، لولهها، بازشوها و محل درزهای اجرایی کنترل شوند.
اصول مهم بتنریزی شامل موارد زیر است:
- جلوگیری از سقوط آزاد بتن از ارتفاع نامناسب؛
- بتنریزی پیوسته و مطابق توالی مصوب؛
- کنترل زمان حمل و تخلیه بتن؛
- جلوگیری از جداشدگی سنگدانهها؛
- تراکم کامل بتن؛
- توجه ویژه به اطراف نوار آببند و لولههای مدفون؛
- جلوگیری از جابهجایی میلگردها و قطعات؛
- ثبت مشخصات هر محموله؛
- نمونهگیری و انجام آزمایشهای لازم؛
- آغاز بهموقع عملآوری.
در دیوارهای بلند، بتنریزی باید بهگونهای انجام شود که بتن از ارتفاع زیاد سقوط نکند. در صورت لزوم باید از دریچههای میانی قالب، لوله ترمی یا روش مناسب دیگری استفاده شود.
عملآوری بتن نیز باید بلافاصله پس از فراهم شدن شرایط لازم آغاز شود. خشک شدن زودهنگام سطح بتن میتواند باعث ایجاد ترکهای جمعشدگی و افزایش نفوذپذیری شود.
نشریه برای بتنریزی در هوای گرم، هوای سرد و شرایط خاص نیز الزامات جداگانهای در نظر گرفته است.
گام هشتم: کنترل کیفیت و پایایی بتن
کنترل بتن فقط با شکستن نمونه مکعبی یا استوانهای پایان نمییابد. برای مخزن آب باید ویژگیهای بتن تازه، مقاومت، دوام و نفوذپذیری بهصورت یک مجموعه بررسی شوند.
کنترلهای متداول شامل موارد زیر است:
- کنترل اسلامپ یا روانی؛
- دمای بتن؛
- وزن مخصوص؛
- نمونهگیری مقاومت فشاری؛
- بررسی وضعیت عملآوری؛
- کنترل ظاهری سطح بتن؛
- شناسایی کرموشدگی و حفرهها؛
- ارزیابی ترکها؛
- آزمایشهای پایایی و دوام؛
- کنترل مدارک تولید، حمل و بتنریزی.
قبولی مقاومت فشاری بهتنهایی به معنی تأیید کامل یک عضو مخزن نیست. اگر عضو دارای ترک فعال، کرموشدگی گسترده، نشت یا نقص در آببندی باشد، باید بهصورت جداگانه بررسی شود.
گام نهم: اجرای درزها و نوارهای آببند
درزها از حساسترین قسمتهای مخزن هستند. بسیاری از نشتیهای مخازن از محل درزهای اجرایی، انبساطی و انقباضی یا محل اتصال نوارهای آببند آغاز میشوند.
نشریه ۱۲۴ به موضوعات زیر پرداخته است:
- انواع درزهای مخزن؛
- درزهای اجرایی؛
- درزهای انقباضی؛
- درزهای انبساطی؛
- مواد پرکننده درز؛
- نوارهای آببند؛
- روش اتصال نوارها؛
- نگهداری نوار آببند قبل از بتنریزی؛
- جزئیات اجرایی درزها؛
- آزمون آببندی مخزن.
نوار آببند باید در موقعیت صحیح و کاملاً ثابت نصب شود. تاخوردگی، سوراخشدگی، اتصال ناقص یا جابهجایی آن هنگام بتنریزی میتواند پیوستگی آببندی را از بین ببرد.
اطراف نوار آببند باید با دقت بتنریزی و متراکم شود. فشار مستقیم ویبراتور یا برخورد ابزار با نوار میتواند باعث تغییر موقعیت یا آسیبدیدگی آن شود.
گام دهم: آزمایش آببندی مخزن
آزمایش آببندی باید پس از تکمیل الزامات سازهای و آماده شدن مخزن انجام شود. هدف این آزمایش، شناسایی نشت و بررسی عملکرد واقعی کف، دیوارها و سقف مخزن است.
بهطور کلی، فرآیند آزمایش شامل مراحل زیر است:
- پاکسازی داخل مخزن؛
- کنترل و بستن مسیرهای ورودی و خروجی؛
- بررسی شرایط اولیه سازه؛
- آبگیری کنترلشده؛
- ثبت تراز آب؛
- در نظر گرفتن عوامل محیطی مؤثر؛
- بازدید دیوارها، کف، درزها و اتصالات؛
- ثبت محل و نوع نشت؛
- تخلیه یا اصلاح عیوب در صورت نیاز؛
- تکرار آزمایش بعد از ترمیم.
نشریه برای ارزیابی نشتی و انتخاب راهکار ترمیم، جدولها و روشهای پیشنهادی ارائه کرده است. روش ترمیم باید متناسب با علت نشت انتخاب شود؛ زیرا پوشاندن ظاهری یک ترک، بدون شناسایی علت آن، معمولاً راهحل پایداری نیست.
گام یازدهم: پوششهای داخلی و خارجی
پوشش داخلی مخزن مستقیماً با آب ذخیرهشده در تماس است؛ بنابراین علاوه بر چسبندگی و دوام، باید با الزامات بهداشتی آب شرب نیز سازگار باشد.
پوششهای مورد اشاره در نشریه شامل مواردی مانند موارد زیر است:
- پوششهای اپوکسی؛
- فایبرگلاس یا GFRP؛
- ملاتهای پلیمری؛
- پوششهای محافظ سطوح بتنی؛
- عایقهای خارجی؛
- قیرگونی؛
- عایقهای رطوبتی پیشساخته.
قبل از اجرای پوشش، سطح باید از گردوغبار، چربی، ذرات سست، شیره سیمان و آلودگی پاک شود. رطوبت سطح، دمای محیط، زمان مصرف مواد و ضخامت هر لایه نیز باید مطابق دستورالعمل فنی محصول کنترل شود.
انتخاب پوشش صرفاً بر اساس قیمت یا نام تجاری صحیح نیست. شرایط تماس با آب شرب، وضعیت ترکها، فشار آب، رطوبت پشت کار و امکان آمادهسازی سطح باید در انتخاب سیستم پوششی در نظر گرفته شود.
گام دوازدهم: کنترل جریان و نقاط مرده
در مخزن باید از ایجاد نواحی راکد یا نقاط مرده جریان جلوگیری شود. ماند طولانی آب در بعضی قسمتها ممکن است باعث افت کیفیت آب و کاهش کلر باقیمانده شود.
نشریه راهکارهایی مانند موارد زیر را مطرح میکند:
- جانمایی مناسب ورودی و خروجی؛
- ایجاد فاصله مؤثر میان ورودی و خروجی؛
- استفاده از دیوار یا پرده موجگیر؛
- هدایت جریان در طول مخزن؛
- جلوگیری از اتصال کوتاه هیدرولیکی؛
- تنظیم روش بهرهبرداری؛
- استفاده از تجهیزات مناسب برای گردش بهتر آب.
این موضوع باید از مرحله طراحی مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا اصلاح الگوی جریان پس از ساخت مخزن معمولاً دشوار و پرهزینه است.
گام سیزدهم: تجهیزات مکانیکی
فصل تجهیزات مکانیکی فقط درباره نصب چند لوله و شیر نیست. هماهنگی تجهیزات با سازه، آببندی محل عبور لولهها، دسترسی برای تعمیر و امکان تخلیه کامل مخزن باید همزمان بررسی شوند.
موضوعات مهم این فصل عبارتاند از:
- اجرای لولههای فولادی؛
- اجرای لولههای چدنی نشکن؛
- پوشش لولهها؛
- لوله ورودی؛
- لوله خروجی؛
- لوله تخلیه و شستوشو؛
- تجهیزات سرریز؛
- حوضچههای شیرآلات؛
- شیرها و عملگرها؛
- تجهیزات تهویه.
آزمایش خطوط و تجهیزات باید مطابق فشار و مدت تعیینشده انجام شود. محل عبور لوله از دیوار مخزن نیز باید دارای جزئیات آببندی مناسب باشد.
تهویه مخزن باید ضمن تأمین تبادل هوا، از ورود حشرات، جانوران، گردوغبار و آلودگی جلوگیری کند.
گام چهاردهم: برق، کنترل و ابزار دقیق
بازنگری جدید نشریه ۱۲۴ به تجهیزات برقی و کنترلی نیز پرداخته است. این بخش یکی از تفاوتهای مهم آن با رویکرد سنتی ساخت مخزن است.
تجهیزات مورد اشاره شامل موارد زیر است:
- ترانسفورماتور توزیع؛
- تابلوهای فشار ضعیف؛
- روشنایی؛
- کلید و پریز؛
- سیستم اتصال زمین؛
- کابلهای فشار ضعیف؛
- حسگر سطح آب؛
- دبیسنج؛
- حسگر کلر باقیمانده؛
- تابلوهای کنترل؛
- سامانه مانیتورینگ و اسکادا؛
- منبع برق بدون وقفه یا UPS؛
- تجهیزات حفاظتی و فنس الکترونیکی.
محل نصب تجهیزات باید از نظر رطوبت، خوردگی، دسترسی، تعمیرات و ایمنی بررسی شود. همچنین اطلاعات ابزار دقیق باید با نقشههای چونساخت و دستورالعمل سازنده تطابق داشته باشد.
گام پانزدهم: ترمیم و مقاومسازی مخازن موجود
بازنگری نشریه ۱۲۴ تنها برای ساخت مخازن جدید نیست و بخش قابلتوجهی از آن به مخازن موجود اختصاص دارد.
راهکارهای مطرحشده شامل موارد زیر است:
- حفاظت در برابر عوامل خورنده؛
- بازسازی بتن آسیبدیده؛
- مقاومسازی اعضای باربر؛
- افزایش مقاومت شیمیایی؛
- کنترل خوردگی میلگرد؛
- ترمیم ترکها؛
- جایگزینی بتن معیوب؛
- اجرای پوشش محافظ؛
- کاشت میلگرد و پیچ؛
- تقویت با FRP؛
- جایگزینی اعضای آسیبدیده.
پیش از انتخاب روش ترمیم، باید علت خرابی مشخص شود. برای مثال، ترمیم یک ترک ناشی از نشست با روشی که فقط برای ترک جمعشدگی مناسب است، نمیتواند نتیجه قابل اعتمادی داشته باشد.
فرآیند منطقی ترمیم عبارت است از:
- بازدید و مستندسازی خرابی؛
- تعیین نوع و وسعت آسیب؛
- شناسایی علت ایجاد خرابی؛
- انجام آزمایشهای لازم؛
- انتخاب روش و مصالح ترمیم؛
- آمادهسازی سطح؛
- اجرای عملیات؛
- کنترل کیفیت حین اجرا؛
- انجام آزمایشهای پس از اجرا؛
- پایش عملکرد ترمیم.
گام شانزدهم: کنترل کیفیت عملیات ترمیم
ترمیم ظاهراً مناسب ممکن است از نظر چسبندگی، نفوذپذیری یا دوام قابل قبول نباشد. به همین دلیل، نشریه انجام کنترلهای قبل، حین و بعد از ترمیم را ضروری میداند.
کنترلها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- کنترل آمادهسازی سطح؛
- بررسی حذف بتن معیوب؛
- کنترل وضعیت میلگردها؛
- بررسی مواد ترمیمی؛
- کنترل شرایط محیطی؛
- کنترل ضخامت و روش اجرا؛
- آزمایش چسبندگی؛
- بازرسی ظاهری؛
- کنترل ترک و جداشدگی؛
- مستندسازی نتایج.
برای عملیات ترمیم باید برنامه بازرسی و آزمون یا ITP تهیه شود تا نقاط کنترل، معیار پذیرش و مسئول هر مرحله مشخص باشد.
گام هفدهم: مسائل حفاظتی و HSE
کار در مخازن آب با خطرهایی مانند گودبرداری، سقوط، برقگرفتگی، کمبود اکسیژن، تماس با مواد شیمیایی، حریق و کار در فضای بسته همراه است.
مهمترین موارد ایمنی عبارتاند از:
- پایدارسازی گود؛
- کنترل ورود افراد متفرقه؛
- حفاظت از دهانهها و دریچهها؛
- تأمین روشنایی ایمن؛
- تهویه فضای بسته؛
- کنترل گازها و اکسیژن؛
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی؛
- ایمنی تجهیزات برقی؛
- پیشبینی امداد و نجات؛
- آموزش کارکنان؛
- بازرسی دورهای تجهیزات؛
- مدیریت مواد شیمیایی و گندزدا.
ورود به مخزن خالی نباید مانند ورود به یک اتاق معمولی تلقی شود. مخزن میتواند فضای بسته محسوب شود و ورود به آن باید مطابق دستورالعمل و مجوز کار ایمن انجام گیرد.
گام هجدهم: شستوشو و ضدعفونی
پیش از بهرهبرداری، مخزن باید پاکسازی، شستوشو و ضدعفونی شود. این فرآیند باید به شکلی انجام شود که آلودگیهای ساختمانی، رسوبات و عوامل میکروبی حذف شوند.
مراحل کلی عبارتاند از:
- خارج کردن وسایل و مصالح اضافی؛
- پاکسازی اولیه کف و دیوارها؛
- شستوشوی سطوح؛
- تهیه محلول گندزدا؛
- ضدعفونی طبق روش مصوب؛
- رعایت زمان تماس؛
- اندازهگیری کلر باقیمانده؛
- مدیریت یا خنثیسازی آب کلردار؛
- نمونهبرداری؛
- انجام آزمایشهای کیفی و میکروبی.
تخلیه مستقیم آب دارای کلر زیاد به محیط میتواند خسارت زیستمحیطی ایجاد کند. در صورت لزوم، کلر باقیمانده باید قبل از تخلیه خنثی شود.
گام نوزدهم: آزمایشهای پیش از بهرهبرداری
بعد از تکمیل ضدعفونی و پیش از ورود مخزن به مدار، باید آزمایشهای لازم انجام شود.
برخی از کنترلهای مهم عبارتاند از:
- اندازهگیری کلر باقیمانده؛
- کنترل کدورت؛
- آزمایش MPN؛
- آزمایش HPC؛
- بررسی رنگ و بو؛
- کنترل شرایط فیزیکی آب؛
- ثبت مشخصات نمونه؛
- انتقال صحیح نمونه به آزمایشگاه.
اگر نتایج میکروبی نامناسب باشند، وضعیت باید توسط افراد متخصص ارزیابی شود. ممکن است تکرار نمونهبرداری، شستوشو یا ضدعفونی مجدد مخزن ضروری باشد.
گام بیستم: بهرهبرداری و نگهداری
تحویل مخزن پایان مسئولیت فنی پروژه نیست. عملکرد مناسب مخزن به بازرسی، ثبت اطلاعات، شستوشوی دورهای و نگهداری تجهیزات وابسته است.
برنامه نگهداری باید شامل موارد زیر باشد:
- بازرسی محیط و حصار؛
- کنترل قفل درها و دریچهها؛
- بررسی نشست و ترک سازه؛
- کنترل نشتی؛
- بررسی خوردگی لولهها و تجهیزات؛
- کنترل پوششهای داخلی؛
- بررسی سرریز و تخلیه؛
- کنترل تهویه؛
- بررسی کیفیت آب؛
- کنترل رسوب و رشد جلبک؛
- آزمایش ابزار دقیق؛
- ثبت اطلاعات در فرمهای دورهای.
سامانههای سطحسنجی، دبیسنجی، اندازهگیری کلر، کلرزنی و اسکادا نیز باید با آخرین نقشههای چونساخت و دستورالعمل سازنده تطبیق داده شوند.
گام بیستویکم: پدافند غیرعامل
مخازن آب بخشی از زیرساخت حیاتی تأمین آب هستند. به همین دلیل، بازنگری جدید فصلی مستقل به ملاحظات پدافند غیرعامل اختصاص داده است.
موضوعات اصلی این فصل عبارتاند از:
- حصارکشی پیرامونی؛
- دیوارکشی محوطه؛
- کنترل نقاط ورود؛
- حفاظت زیرساختهای خدماتی؛
- روشنایی محوطه؛
- تابلوگذاری؛
- نصب موانع و ستونکها؛
- کنترل دسترسی اشخاص و وسایل نقلیه.
اجرای اقدامات حفاظتی باید از مرحله طراحی سایت آغاز شود. اضافه کردن پراکنده تجهیزات حفاظتی پس از پایان ساخت، معمولاً انسجام و کارایی لازم را ایجاد نمیکند.
مهمترین کنترلها قبل از بتنریزی
پیش از صدور مجوز بتنریزی کف، دیوار یا سقف مخزن، بهتر است حداقل موارد زیر کنترل شوند:
- [ ] تراز و ابعاد قالب صحیح است.
- [ ] قالب پایدار، تمیز و آببند است.
- [ ] آرماتورها با نقشه تطابق دارند.
- [ ] پوشش بتن کنترل شده است.
- [ ] اسپیسرها مناسب و کافی هستند.
- [ ] نوار آببند سالم و ثابت است.
- [ ] اتصال نوارهای آببند تأیید شده است.
- [ ] قطعات مدفون در موقعیت صحیح قرار دارند.
- [ ] لولهها و بازشوها مهار شدهاند.
- [ ] سطح درز اجرایی آماده شده است.
- [ ] مسیر بتنریزی و تراکم مشخص است.
- [ ] تجهیزات و نیروی اجرایی کافی هستند.
- [ ] برنامه نمونهگیری آماده است.
- [ ] شرایط دمایی بررسی شده است.
- [ ] مجوز بتنریزی صادر شده است.
مدارک ضروری در زمان تحویل مخزن
در زمان تحویل، تنها مشاهده ظاهری مخزن کافی نیست. مدارک اجرایی و کنترل کیفیت باید بهصورت منظم تحویل شوند.
مدارک مهم عبارتاند از:
- نقشههای چونساخت؛
- نتایج آزمایش مصالح؛
- طرحهای اختلاط بتن؛
- نتایج آزمایش بتن؛
- گزارش بتنریزیها؛
- گزارش نصب نوارهای آببند؛
- گزارش ترمیم عیوب؛
- نتایج آزمایش آببندی؛
- نتایج آزمایش لولهها و تجهیزات؛
- گزارش شستوشو و ضدعفونی؛
- نتایج آزمایشهای کیفیت آب؛
- کاتالوگ و دستورالعمل تجهیزات؛
- گزارش راهاندازی ابزار دقیق؛
- برنامه نگهداری؛
- فرمهای بازرسی و چکلیستها.
نبود این مدارک میتواند تعمیرات و عیبیابی آینده را دشوار کند؛ حتی اگر مخزن در زمان تحویل ظاهراً سالم باشد.
اشتباهات متداول در اجرای مخازن آب زمینی
شروع عملیات بدون بررسی کامل مدارک
وجود ناهماهنگی میان نقشه سازه، مکانیک و برق ممکن است هنگام بتنریزی مشخص شود. هماهنگی نقشهها باید پیش از اجرا انجام شود.
بیتوجهی به نوارهای آببند
نصب نادرست، اتصال ناقص یا جابهجایی نوار آببند یکی از دلایل اصلی نشت مخزن است.
تمرکز صرف بر مقاومت بتن
بتن پرمقاومت لزوماً بتن کمنفوذ و بادوام نیست. طرح اختلاط، تراکم و عملآوری به همان اندازه اهمیت دارند.
ترمیم بدون شناسایی علت خرابی
ترکی که ناشی از نشست یا حرکت سازه باشد، با پرکردن سطحی بهصورت دائمی برطرف نمیشود.
نصب تجهیزات بدون توجه به تعمیرات
شیرآلات، حسگرها و لولهها باید برای بازدید، تعمیر و تعویض قابل دسترس باشند.
نبود نقشههای چونساخت
مسیر واقعی لولهها، کابلها و قطعات مدفون ممکن است با نقشه اولیه متفاوت باشد. این تغییرات باید ثبت شوند.
ضدعفونی بدون کنترل پساب
آب کلردار نباید بدون بررسی و در صورت لزوم خنثیسازی، وارد محیط شود.
نشریه ۱۲۴ برای چه کسانی ضروری است؟
مطالعه و استفاده از این نشریه برای افراد زیر توصیه میشود:
- مهندسان عمران، آب و سازه؛
- مهندسان مکانیک و برق پروژههای آبرسانی؛
- کارشناسان دفتر فنی؛
- متروران و کارشناسان قراردادها؛
- مهندسان ناظر و مقیم؛
- مدیران پروژه؛
- پیمانکاران مخازن آب؛
- کارشناسان کنترل کیفیت؛
- مسئولان HSE؛
- بهرهبرداران تأسیسات آب؛
- کارشناسان تعمیر و نگهداری.
جمعبندی
بازنگری اول نشریه ۱۲۴ یک مرجع جامع برای اجرای مخازن آب زمینی است. اهمیت این ضابطه در آن است که چرخه کامل پروژه را در نظر میگیرد؛ از تحویل زمین، خاکبرداری و بتنریزی گرفته تا آببندی، تجهیزات، ترمیم، ضدعفونی، بهرهبرداری و پدافند غیرعامل.
مهمترین پیام اجرایی نشریه این است که کیفیت مخزن فقط با مقاومت بتن تعیین نمیشود. دوام سازه، کنترل ترک، اجرای صحیح درزها، آببندی، کیفیت تجهیزات، امکان تعمیر، بهداشت آب و نگهداری دورهای، همگی در عملکرد نهایی مخزن نقش دارند.
کارفرما و مهندس مشاور باید الزامات نشریه را در مشخصات فنی خصوصی، نقشهها، برنامه کنترل کیفیت و مدارک مناقصه منعکس کنند. پیمانکار نیز باید پیش از شروع هر فعالیت، روش اجرایی، برنامه بازرسی و آزمون و مدارک مصالح را تهیه و تأیید لازم را دریافت کند.
دانلود نشریه و دریافت خدمات مهندسی
برای دریافت فایل کامل ضابطه شماره ۱۲۴ اینجا و سایر نشریات فنی، فهارس بها، شاخص هافایل های محاسباتی کمکی و ... میتوانید به مرکز دانلود مهندسی سام مراجعه کنید.
اگر برای تهیه روش اجرایی، چکلیست کنترل کیفیت، صورتجلسات کارگاهی، متره و برآورد یا مدیریت اسناد پروژه به خدمات تخصصی نیاز دارید، از صفحه خدمات مهندسی سام استفاده کنید.
همچنین برای مدیریت منظم قراردادها، مکاتبات، صورتوضعیتها و مدارک اجرایی پروژه میتوانید با امکانات مدیریت پروژه مهندسی سام آشنا شوید.
این مقاله با هدف آموزش و معرفی کلی نشریه تهیه شده است. برای طراحی، اجرا، کنترل یا پذیرش عملیات، باید متن کامل آخرین نسخه معتبر ضابطه، نقشههای مصوب، مشخصات فنی خصوصی و اسناد پیمان پروژه بررسی شود.
