تهیه برآورد براساس فهرست بها در ظاهر ساده است: مقدار هر عملیات را در بهای واحد آن ضرب میکنیم و حاصل ردیفها را با یکدیگر جمع میزنیم. اما در یک پروژه واقعی، بخش مهم کار پیش از رسیدن به این ضرب ساده انجام میشود. اگر عملیات پروژه بهدرستی تفکیک نشده باشد، ریزمتره قابل ردیابی نباشد یا اضافهبهاها، حمل مصالح و الزامات پیوستها فراموش شوند، خروجی نهایی هرچقدر هم مرتب باشد برآورد قابل اتکایی نخواهد بود.
روش مطمئن این است که پروژه را ابتدا به «موقعیتهای اجرایی» کوچکتر تقسیم کنیم؛ هر موقعیت را از روی نقشهها و مشخصات فنی ریزمتره کنیم؛ ردیفهای اصلی، اضافهبهاها و حمل را شناسایی کنیم؛ سپس مقادیر تمام موقعیتها را در خلاصهمتره تجمیع و نهایتاً وارد برگ مالی کنیم. پس از محاسبه مبلغ فصلها، ضرایب مرتبط و هزینه تجهیز و برچیدن کارگاه اعمال میشوند. اگر پروژه چند فهرست بها داشته باشد، این چرخه برای هر دفترچه جداگانه انجام و در پایان نتایج دفترچهها تجمیع میشود.
در این راهنما، این فرایند را گامبهگام و با یک مثال ساده فونداسیون توضیح میدهیم.
فهرست بها چیست و در برآورد چه نقشی دارد؟
فهرست بهای واحد پایه مجموعهای از ردیفهای اجرایی است که برای هر ردیف، شماره، شرح، واحد و بهای واحد پایه تعیین شده است. هر رشته، مانند ابنیه، راه و باند، تأسیسات مکانیکی، تأسیسات برقی، خطوط انتقال آب یا شبکه توزیع، فهرست بهای متناسب با عملیات خود را دارد.
برای استفاده درست از فهرست بها، فقط دیدن جدول ردیفها کافی نیست. اجزای زیر نیز باید مطالعه شوند:
- دستورالعمل کاربرد فهرست بها؛
- کلیات و مقدمه فصلها؛
- شرح کامل ردیفها؛
- پیوستهای فهرست بها؛
- دستورالعمل تجهیز و برچیدن کارگاه؛
- ضوابط حمل مصالح؛
- مشخصات فنی عمومی و خصوصی؛
- نقشهها و جزئیات اجرایی؛
- اصلاحیهها و بخشنامههای ملاک پیمان.
ممکن است عملیاتی در نقشه دیده شود، اما روش اندازهگیری آن در مقدمه فصل مشخص شده باشد. همچنین ممکن است بخشی از هزینه اجرای کار در بهای یک ردیف منظور شده باشد و پرداخت جداگانه آن باعث دوبارهپرداختی شود.
سال و رشته فهرست بها باید از اسناد مناقصه یا پیمان مشخص شود. استفاده از آخرین فهرست منتشرشده، بدون توجه به مبنای قراردادی پروژه، الزاماً صحیح نیست.
تفاوت متره، خلاصهمتره و برآورد
این سه واژه به هم مرتبطاند، اما یک معنا ندارند.
| مدرک | وظیفه اصلی | پرسشی که پاسخ میدهد |
|---|---|---|
| ریزمتره | محاسبه مقدار عملیات از روی ابعاد و نقشه | این مقدار چگونه به دست آمده است؟ |
| خلاصهمتره | تجمیع مقدار یک ردیف در تمام موقعیتها | مقدار کل این ردیف در پروژه چقدر است؟ |
| برگ مالی | ضرب مقدار کل در بهای واحد و محاسبه مبلغ | هزینه پایه این عملیات چقدر است؟ |
| خلاصه مالی | جمع فصلها، دفترچهها و ضرایب | برآورد نهایی پروژه چقدر است؟ |
ریزمتره باید منشأ مقدار را نشان دهد؛ خلاصهمتره باید محل مصرف را حفظ کند؛ و برگ مالی باید ارتباط مقدار، ردیف و قیمت را برقرار سازد.
نمای کلی مراحل تهیه برآورد
فرایند پیشنهادی به این ترتیب است:
- تثبیت مبانی برآورد؛
- مطالعه نقشهها و اسناد فنی؛
- تهیه ساختار شکست مکانی پروژه؛
- ریزمتره هر موقعیت؛
- انتخاب ردیفهای فهرست بها؛
- کنترل اضافهبهاها و ردیفهای مکمل؛
- محاسبه حمل مصالح؛
- تهیه خلاصهمتره؛
- انتقال مقادیر به برگ مالی؛
- محاسبه مبلغ فصلها؛
- اعمال ضرایب مربوط؛
- افزودن تجهیز و برچیدن کارگاه؛
- تجمیع فهرستهای مختلف؛
- کنترل نهایی و تهیه دفترچه برآورد.
گام اول: تثبیت مبانی برآورد
پیش از شروع متره، یک برگ «مبانی برآورد» تهیه کنید. این برگ باید حداقل اطلاعات زیر را مشخص کند:
| موضوع | نمونه اطلاعات موردنیاز |
|---|---|
| نام و محل پروژه | عنوان دقیق و موقعیت اجرا |
| تاریخ مبنای برآورد | تاریخ تهیه یا تاریخ مقرر در اسناد |
| نقشههای مبنا | شماره و آخرین ویرایش نقشهها |
| فهرست بها | رشته و سال مبنا |
| مشخصات فنی | عمومی و خصوصی |
| وضعیت قیمتها | پایه، ستارهدار |
| فواصل حمل | مبدا تا مقصد |
| منابع مصالح | معدن، کارخانه، محل دپو و تأمینکننده |
| ضرایب | ضرایب قابل اعمال |
| تجهیز کارگاه | روش و مبنای تهیه ریزبرآورد |
این کار باعث میشود اگر در آینده نقشه یا فاصله حمل تغییر کرد، معلوم باشد کدام بخش برآورد باید اصلاح شود.
گام دوم: مطالعه نقشهها و اسناد پروژه
متره دقیق از خواندن هماهنگ اسناد آغاز میشود. برای مثال در متره فونداسیون، تنها پلان فونداسیون کافی نیست و ممکن است اطلاعات موردنیاز در مدارک زیر پخش شده باشد:
- پلان آکسبندی؛
- پلان فونداسیون؛
- مقاطع و جزئیات؛
- جدول میلگردها؛
- نقشههای معماری؛
- نقشه تأسیسات مدفون؛
- گزارش مکانیک خاک؛
- مشخصات فنی خصوصی؛
- دستورالعملهای اجرایی پروژه.
پیش از متره، تعارضها و ابهامها را در یک فهرست جداگانه ثبت کنید. حدسزدن ضخامت، رده بتن یا نوع خاک بدون ثبت فرض، یکی از دلایل اختلاف بین برآورد اولیه و هزینه واقعی پروژه است.
گام سوم: تقسیم پروژه به موقعیتهای کوچکتر
بهجای متره یکپارچه کل پروژه، آن را به موقعیتهای قابل شناسایی تقسیم کنید. موقعیت میتواند یک ساختمان، طبقه، محور، فونداسیون، دیوار، دهانه، قطعه مسیر یا هر بخش مستقل دیگری باشد.
برای نمونه:
- ساختمان اداری؛
- فونداسیون محورهای A تا D؛
- ستونهای طبقه همکف؛
- سقف طبقه اول؛
- ساختمان نگهبانی؛
- مخزن آب؛
- محوطهسازی؛
- مسیر لولهکشی؛
- تأسیسات مکانیکی؛
- تأسیسات برقی.
این تقسیمبندی سه مزیت مهم دارد:
- مقدار هر عملیات قابل ردیابی میشود؛
- اصلاح نقشه یک بخش، کل متره را به هم نمیریزد؛
- کنترل متقابل نقشه، متره و اجرا سادهتر میشود.
بهتر است برای هر موقعیت یک کد یکتا تعریف شود؛ مانند F-01 برای فونداسیون شماره یک یا BLD-A-FND برای فونداسیون ساختمان A.
گام چهارم: ریزمتره کامل هر موقعیت
در این روش، یک موقعیت را انتخاب و تمام عملیات مرتبط با آن را متره میکنیم. برای مثال یک فونداسیون ممکن است شامل عملیات زیر باشد:
- خاکبرداری،گودبرداری یا پی کنی؛
- بارگیری و حمل خاک مازاد؛
- تسطیح و رگلاژ بستر؛
- تراکم بستر؛
- خاکریزی یا مصالح جایگزین؛
- بتن مگر؛
- آرماتوربندی؛
- قالببندی؛
- قطعات مدفون و بولتها؛
- بتنریزی سازهای؛
- عملآوری؛
- بازکردن قالب؛
- عایق یا پوشش، در صورت وجود؛
- خاکریزی اطراف و تراکم لایهای.
جدول ریزمتره باید منشأ عدد را روشن نشان دهد:
| موقعیت | شرح عملیات | تعداد | طول | عرض | ارتفاع/ضخامت | مقدار | واحد |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| F-01 | خاکبرداری | ۱ | ۱۲ | ۱۰ | ۱٫۲۰ | ۱۴۴ | مترمکعب |
| F-01 | بتن مگر | ۱ | ۱۰٫۵ | ۸٫۵ | ۰٫۱۰ | ۸٫۹۲۵ | مترمکعب |
| F-01 | قالببندی | ۲ | ۱۰ | — | ۰٫۶۰ | ۱۲ | مترمربع |
گام پنجم: انتخاب ردیف صحیح فهرست بها
بعد از مشخص شدن نوع و مقدار عملیات، باید ردیفی انتخاب شود که شرح و شرایط آن با کار واقعی تطابق داشته باشد.
برای انتخاب ردیف، این ترتیب مفید است:
- تعیین رشته و فصل مرتبط؛
- مطالعه مقدمه همان فصل؛
- بررسی شرح کامل ردیفهای نزدیک؛
- کنترل واحد ردیف؛
- بررسی مصالح، روش اجرا و محدودیتهای ردیف؛
- کنترل اقلامی که در بها منظور شدهاند؛
- بررسی اضافهبها یا ردیف مکمل؛
- مطالعه پیوستهای مرتبط.
شباهت واژهای، دلیل کافی برای انتخاب ردیف نیست. مثلاً دو ردیف بتن ممکن است از نظر رده مقاومتی، محل مصرف، نوع سیمان یا شرایط اجرا متفاوت باشند.
ردیف مستقیم چیست؟
ردیف مستقیم، ردیفی است که اصل عملیات را پوشش میدهد؛ مانند تهیه و اجرای بتن، قالببندی یا خاکبرداری. مقدار این ردیف مستقیماً از ریزمتره عملیات به دست میآید.
ردیف مکمل چیست؟
گاهی یک عملیات برای پرداخت کامل به بیش از یک ردیف نیاز دارد. برای نمونه ممکن است اصل عملیات یک ردیف داشته باشد، اما بخشی مانند حمل مازاد، شرایط ویژه اجرا یا عملیات تکمیلی براساس ضوابط، ردیف جداگانهای داشته باشد.
قبل از افزودن ردیف مکمل باید مطمئن شویم هزینه آن از قبل در بهای ردیف اصلی منظور نشده است.
گام ششم: شناسایی اضافهبهاها
اضافهبها مبلغی است که در صورت تحقق یک شرط مشخص، علاوه بر ردیف پایه پرداخت میشود. اضافهبها یک مبلغ عمومی برای دشواری کار نیست؛ باید ردیف یا مبنای صریح داشته باشد.
نمونه شرایطی که ممکن است در بعضی رشتهها دارای اضافهبها باشند:
- عمق بیشتر از محدوده ردیف پایه؛
- اجرای کار در ارتفاع یا شرایط خاص؛
- مصرف نوع ویژهای از مصالح؛
- ضخامت یا مشخصات متفاوت؛
- عملیات در فضای محدود؛
- تغییر روش حمل یا اجرا؛
- شرایط تعیینشده در مقدمه فصل.
برای هر اضافهبها چهار سؤال را پاسخ دهید:
- شرط تعلق اضافهبها چیست؟
- آیا این شرط در موقعیت موردنظر واقعاً اتفاق افتاده است؟
- مقدار اضافهبها از چه مبنایی اندازهگیری میشود؟
- آیا اضافهبها به تمام مقدار ردیف پایه تعلق میگیرد یا فقط بخشی از آن؟
بهتر است اضافهبها در ریزمتره، بلافاصله پس از ردیف پایه درج شود تا ارتباط آنها از بین نرود.
| موقعیت | ردیف پایه | مقدار پایه | شرط اضافهبها | مقدار مشمول |
|---|---|---|---|---|
| F-01 | خاکبرداری زیر تراز آب | ۱۴۴ مترمکعب | عمق یا شرایط مقرر | ۲۴ مترمکعب |
گام هفتم: محاسبه حمل مصالح
حمل یکی از بخشهایی است که بیشترین خطا در آن رخ میدهد. برای محاسبه آن باید زنجیره واقعی تأمین مصالح را بشناسیم:
منبع تأمین ← محل فرآوری یا دپو ← کارگاه ← محل مصرف
برای هر نوع مصالح باید مشخص شود:
- مبدأ حمل کجاست؛
- مقصد حمل کجاست؛
- فاصله واقعی و مستند چقدر است؛
- چه مقدار مصالح حمل میشود؛
- واحد پرداخت حمل چیست؛
- چه مسافتی در بهای پایه منظور شده است؛
- حمل مازاد از چه فاصلهای محاسبه میشود؛
- آیا افت، تورم حجمی یا ضریب تبدیل لازم است؛
- حداکثر فاصله مجاز حمل چه مقدار می باشد؛
- چه مقدار از بهای فاصله حمل در دل خود آیتم پرداخت شده است؛
فاصله حمل باید با کروکی، مسیر مورد تأیید، استعلام منبع یا صورتجلسه مستند شود. انتخاب کوتاهترین فاصله روی نقشه، بدون توجه به مسیر قابل تردد یا منبع مورد تأیید، ممکن است واقعی نباشد.
جدول پیشنهادی کنترل حمل
| مصالح | مقدار مبنا | واحد حمل | مبدأ | مقصد | فاصله کل | فاصله منظورشده در ردیف پایه | فاصله مازاد | مستند |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خاک مازاد | ۱۴۴ | مترمکعب–کیلومتر | محل گود | محل تخلیه | طبق مسیر مصوب | طبق فهرست بها | محاسبه شود | صورتجلسه مسیر |
| شن | طبق متره | واحد مقرر | معدن | کارگاه | طبق استعلام | طبق فهرست بها | محاسبه شود | استعلام معدن |
واحد حمل و فاصله رایگان یا منظورشده در بهای پایه در رشتهها و سالهای مختلف یکسان نیست؛ بنابراین باید متن همان فهرست بها و پیوست حمل بررسی شود.
گام هشتم: تهیه خلاصهمتره
پس از تکمیل ریزمتره تمام موقعیتها، یک فایل یا شیت جداگانه برای خلاصهمتره تهیه میکنیم. در این جدول، هر ردیف فهرست بها یک سطر و هر موقعیت یک ستون دارد.
نمونه خلاصهمتره چند فونداسیون
| شماره ردیف فرضی | شرح | واحد | F-01 | F-02 | F-03 | جمع کل |
|---|---|---|---|---|---|---|
| R-01 | خاکبرداری | مترمکعب | ۱۴۴ | ۹۶ | ۷۲ | ۳۱۲ |
| R-02 | تراکم بستر | مترمربع | ۸۹٫۲۵ | ۶۰ | ۴۵ | ۱۹۴٫۲۵ |
| R-03 | بتن مگر | مترمکعب | ۸٫۹۲۵ | ۶ | ۴٫۵ | ۱۹٫۴۲۵ |
| R-04 | آرماتوربندی | کیلوگرم | ۱٬۳۵۰ | ۹۲۰ | ۶۸۰ | ۲٬۹۵۰ |
| R-05 | قالببندی | مترمربع | ۲۴ | ۱۸ | ۱۴ | ۵۶ |
| R-06 | بتن سازهای | مترمکعب | ۵۴ | ۳۶ | ۲۷ | ۱۱۷ |
رابطه جمع هر ردیف بهصورت زیر است:
مقدار کل ردیف = مجموع مقدار همان ردیف در تمام موقعیتها
مزیت این جدول آن است که اگر جمع یک ردیف غیرعادی باشد، میتوان سریعاً به ستون موقعیتها مراجعه و منشأ اختلاف را پیدا کرد.
قواعد مهم خلاصهمتره
- یک ردیف با یک واحد، فقط یکبار در جدول تعریف شود؛
- مقادیر منفی یا کاهنده با توضیح ثبت شوند؛
- اضافهبهاها ردیف مستقل داشته باشند؛
- حمل با ردیف و واحد صحیح جدا شود؛
- شماره صفحه یا شیت ریزمتره قابل ارجاع باشد.
گام نهم: انتقال مقادیر به برگ مالی
در برگ مالی، مقدار نهایی هر ردیف از خلاصهمتره وارد و در بهای واحد پایه ضرب میشود:
مبلغ ردیف = مقدار کل ردیف × بهای واحد
برای مثال فرضی:
| ردیف | شرح | واحد | مقدار | بهای واحد | مبلغ |
|---|---|---|---|---|---|
| R-03 | بتن مگر | مترمکعب | ۱۹٫۴۲۵ | ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال | ۴۸۵٬۶۲۵٬۰۰۰ ریال |
| R-04 | آرماتوربندی | کیلوگرم | ۲٬۹۵۰ | ۵۵۰٬۰۰۰ ریال | ۱٬۶۲۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال |
در این مرحله باید کنترل شود که:
- مقدار برگ مالی با جمع خلاصهمتره برابر باشد؛
- بهای واحد از فهرست صحیح و سال صحیح خوانده شده باشد؛
- واحد ردیف تغییر نکرده باشد؛
- تعداد اعشار طبق رویه پروژه رعایت شده باشد؛
- ردیف تکراری وارد نشده باشد؛
- ردیف ستارهدار با علامت و مستندات کافی مشخص شده باشد.
گام دهم: محاسبه مبلغ فصلها
ردیفهای هر فصل با یکدیگر جمع میشوند:
مبلغ فصل = مجموع مبلغ ردیفهای همان فصل
خلاصه مالی هر دفترچه میتواند به این شکل باشد:
| فصل | شرح فصل | مبلغ فصل |
|---|---|---|
| ۲ | عملیات خاکی | مبلغ محاسبهشده |
| ۵ | قالببندی | مبلغ محاسبهشده |
| ۷ | کارهای فولادی با میلگرد | مبلغ محاسبهشده |
| ۸ | بتن درجا | مبلغ محاسبهشده |
| — | جمع کارهای فهرستبهایی | مجموع فصلها |
گام یازدهم: ردیفهای ستارهدار و عملیات فاقد ردیف
ممکن است برای عملیاتی در فهرست بهای ملاک، ردیف مناسب وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی نمیتوان نزدیکترین ردیف را بدون بررسی جایگزین کرد. عملیات فاقد ردیف باید مطابق ضوابط پروژه و دستورالعمل فهرست بها شناسایی و برای آن تجزیهبها تهیه شود.
برای هر ردیف ستارهدار حداقل این مدارک لازم است:
- شرح دقیق و قابل اندازهگیری عملیات؛
- واحد مناسب؛
- مقدار مترهشده؛
- آنالیز نیروی انسانی؛
- آنالیز ماشینآلات؛
- آنالیز مصالح؛
- حملهای مرتبط؛
- پرتهای مجاز و مستند؛
- منابع قیمت؛
- تاریخ مبنای قیمت؛
- استعلامها یا مدارک پشتیبان؛
- تأییدهای لازم.
شرح ردیف ستارهدار باید بهاندازهای روشن باشد که در زمان مناقصه، اجرا و رسیدگی صورتوضعیت برداشتهای متفاوت ایجاد نکند.
گام دوازدهم: اعمال ضرایب
پس از محاسبه مبلغ فصلها، ضرایب مرتبط با پروژه طبق دستورالعمل فهرست بها و اسناد پیمان اعمال میشوند. ممکن است بسته به رشته و شرایط پروژه، ضرایبی مانند موارد زیر مطرح باشند:
- ضریب منطقهای؛
- ضریب بالاسری؛
- ضریب طبقات؛
- ضریب ارتفاع؛
- ضرایب ویژه پیشبینیشده در فهرست مربوط؛
اما همه ضرایب به همه ردیفها و همه پروژهها تعلق نمیگیرند. همچنین مبنای اعمال و ترتیب محاسبه آنها ممکن است متفاوت باشد. بنابراین بهجای ساختن یک فرمول ثابت برای تمام پروژهها، جدول کنترل ضرایب تهیه کنید:
| ضریب | مقدار | دامنه اعمال | مبنای قراردادی | توضیح |
|---|---|---|---|---|
| منطقهای | طبق بخشنامه | ردیفها یا فصلهای مشمول | بخشنامه مربوط | کنترل محل پروژه |
| بالاسری | طبق نوع کار | مبلغ مشمول | دستورالعمل | عمرانی یا غیرعمرانی بودن کنترل شود |
| طبقات | در صورت تعلق | عملیات مشمول | پیوست فهرست | روش محاسبه جداگانه |
گام سیزدهم: برآورد تجهیز و برچیدن کارگاه
تجهیز و برچیدن کارگاه باید براساس نیاز واقعی پروژه، برنامه زمانی، محل اجرا و دستورالعمل مربوط تهیه شود. این بخش ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- ساختمانهای موقت اداری و کارگاهی؛
- آزمایشگاه؛
- انبار و محل نگهداری مصالح؛
- تأمین موقت آب، برق، سوخت و ارتباطات؛
- راه دسترسی و راههای سرویس؛
- حصار، نگهبانی و علائم؛
- امکانات رفاهی و بهداشتی؛
- ایمنی و حفاظت کارگاه؛
- انتقال ماشینآلات؛
- تجهیز اختصاصی عملیات؛
- جمعآوری تأسیسات موقت و پاکسازی نهایی.
روش صحیح این است که ابتدا اقلام موردنیاز از روی برنامه اجرای پروژه شناسایی و مقدار و بهای آنها محاسبه شود. در نظر گرفتن یک درصد تجربی بدون ریزبرآورد، مگر در مواردی که دستورالعمل صراحتاً اجازه داده باشد، میتواند موجب کمبرآوردی یا بیشبرآوردی شود.
مبلغ تجهیز و برچیدن کارگاه در محل مقرر به مبلغ کار اضافه میشود.
گام چهاردهم: پروژههای دارای چند فهرست بها
در پروژههای چندرشتهای، مانند ساخت یک ایستگاه پمپاژ، ممکن است از چند فهرست بها استفاده شود:
- ابنیه؛
- تأسیسات مکانیکی؛
- تأسیسات برقی؛
- خطوط انتقال آب؛
- راه، راه آهن و باند فرودگاه.
برای هر فهرست بها بهتر است چرخه کامل بهصورت مستقل انجام شود:
ریزمتره ← خلاصهمتره ← برگ مالی ← خلاصه فصلها ← ضرایب مرتبط
سپس مبالغ دفترچهها در خلاصه کل پروژه تجمیع شوند:
| دفترچه | رشته | مبلغ پس از ضرایب مرتبط |
|---|---|---|
| ۱ | ابنیه | مبلغ دفترچه اول با ضرائب |
| ۲ | تأسیسات مکانیکی | مبلغ دفترچه دوم با ضرائب |
| ۳ | تأسیسات برقی | مبلغ دفترچه سوم با ضرائب |
| ۴ | خطوط انتقال | مبلغ دفترچه چهارم با ضرایب |
| — | جمع دفترچهها | مجموع مبالغ ضریب دار دفترچه ها |
| — | تجهیز و برچیدن کارگاه | طبق ریزبرآورد و دستورالعمل |
| — | برآورد نهایی پروژه | جمع مبالغ ضریب دار دفترچه ها با مبلغ تجهیز و برچیدن کارگاه |
یک مثال ساده از ابتدا تا انتها
فرض کنید پروژه شامل سه فونداسیون F-01، F-02 و F-03 است.
مرحله اول: ریزمتره موقعیتها
برای هر فونداسیون، خاکبرداری، تراکم، بتن مگر، آرماتور، قالب و بتن بهصورت جداگانه محاسبه میشوند.
مرحله دوم: کنترل ردیفهای غیرمستقیم
پس از متره ردیفهای اصلی، موارد زیر بررسی میشوند:
- حمل خاک حاصل از گودبرداری؛
- حمل مصالح جایگزین؛
- اضافهبهای احتمالی عمق یا شرایط خاص؛
- آبکشی یا عملیات پیشبینیشده، در صورت وجود ردیف و تحقق شرایط؛
- ردیفهای فاقد قیمت و ستارهدار.
مرحله سوم: خلاصهمتره
مقدار هر ردیف در سه فونداسیون کنار هم قرار میگیرد. برای مثال مقدار کل بتن سازهای:
۱۱۷ = ۲۷ + ۳۶ + ۵۴ مترمکعب
مرحله چهارم: برگ مالی
مقدار ۱۱۷ مترمکعب در بهای واحد ردیف صحیح بتن ضرب میشود. همین کار برای همه ردیفها انجام میگیرد.
مرحله پنجم: خلاصه فصلها
مبالغ خاکی در فصل مربوط، قالب در فصل قالببندی، میلگرد در فصل کارهای فولادی و بتن در فصل بتن درجا جمع میشوند.
مرحله ششم: ضرایب و تجهیز کارگاه
ضرایب فقط بر مبالغ مشمول و مطابق ترتیب مقرر اعمال میشوند. سپس هزینه تجهیز و برچیدن کارگاه طبق ریزبرآورد و دستورالعمل مربوط اضافه میشود.
خروجی نهایی، مبلغ دفترچه برآورد رشته موردنظر است.
ساختار پیشنهادی فایل اکسل برآورد
برای کنترل بهتر، میتوان فایل را به شیتهای زیر تقسیم کرد:
| نام شیت | محتوا |
|---|---|
کلیات |
مبانی، فهرست بها و فرضیات |
موقعیت ها |
کد و نام موقعیتها |
ریزمتره |
ریزمتره تمام موقعیتها |
حمل |
مصالح، مبدأ، مقصد و فاصله حمل |
خلاصه متره |
خلاصهمتره ردیفها به تفکیک موقعیت |
برگ مالی |
مقدار، بهای واحد و مبلغ ردیفها |
فصول |
خلاصه مبالغ فصلها |
ضرائب |
ضرایب، دامنه و ترتیب اعمال |
تجهیزکارگاه |
ریزبرآورد تجهیز و برچیدن کارگاه |
کاور |
خلاصه دفترچههای مختلف |
در فایل حرفهای بهتر است اطلاعات پایه فقط یکبار وارد شوند و شیتهای بعدی با فرمول یا شناسه ردیف به آنها متصل باشند. ورود دستی یک مقدار در چند شیت، احتمال مغایرت را افزایش میدهد.
کنترلهای ضروری قبل از نهایی کردن برآورد
- [ ] رشته و سال فهرست بها با اسناد پروژه تطابق دارد.
- [ ] آخرین ویرایش نقشهها مبنای متره قرار گرفته است.
- [ ] تمام موقعیتهای اجرایی در ساختار شکست درج شدهاند.
- [ ] منشأ تمام مقادیر در ریزمتره مشخص است.
- [ ] واحد متره با واحد ردیف تطابق دارد.
- [ ] مقدمه فصلها و پیوستها مطالعه شدهاند.
- [ ] هزینهای که داخل بهای پایه است دوباره محاسبه نشده است.
- [ ] اضافهبهاها فقط برای مقدار مشمول اعمال شدهاند.
- [ ] حمل مصالح با مبدأ، مقصد و فاصله مستند محاسبه شده است.
- [ ] ردیفهای ستارهدار دارای تجزیهبها و مستند قیمت هستند.
- [ ] جمع خلاصهمتره با ریزمتره برابر است.
- [ ] مقدار برگ مالی با خلاصهمتره برابر است.
- [ ] جمع ردیفها با مبلغ فصلها کنترل شده است.
- [ ] دامنه و ترتیب ضرایب مستند است.
- [ ] تجهیز و برچیدن کارگاه ریزبرآورد شده است.
- [ ] در پروژه چندرشتهای، پرداخت تکراری وجود ندارد.
- [ ] فرضیات، ابهامها و موارد خارج از برآورد ثبت شدهاند.
خطاهای رایج در تهیه برآورد
شروع مستقیم از برگ مالی
اگر بدون ریزمتره و خلاصهمتره وارد برگ مالی شویم، اعداد قابل ردیابی نیستند و کنترل تغییرات بسیار دشوار میشود.
متره یکجای کل پروژه
این روش ممکن است سریع به نظر برسد، اما هنگام اصلاح نقشه یا کنترل مقدار، منشأ عدد مشخص نخواهد بود.
بیتوجهی به مقدمه فصل
شرح کوتاه ردیف تمام شرایط پرداخت را نشان نمیدهد. بعضی محدودیتها و اقلام منظورشده در مقدمه فصل نوشته شدهاند.
فراموش کردن اضافهبها و حمل
متره مستقیم سازه ممکن است درست باشد، اما حذف حمل یا اضافهبهای مستحق میتواند برآورد را به مقدار قابل توجهی کاهش دهد.
دوبارهمحاسبه کردن هزینههای منظورشده
افزودن حمل، پرت، بارگیری یا عملیات جانبی بدون بررسی آنچه در بهای پایه منظور شده، باعث برآورد مضاعف میشود.
اعمال یک ضریب به کل مبلغ
هر ضریب دامنه و مبنای خاص خود را دارد. اعمال یکسان تمام ضرایب به همه فصلها، دفترچهها و تجهیز کارگاه میتواند اشتباه باشد.
استفاده از ردیف مشابه برای کار فاقد ردیف
شباهت ظاهری دو عملیات لزوماً به معنی برابری منابع و هزینه آنها نیست. در صورت نبود ردیف مناسب باید مسیر ردیف ستارهدار بررسی شود.
مخلوط کردن چند فهرست بها
اگر ردیفهای چند رشته بدون تفکیک در یک برگ وارد شوند، کنترل ضرایب، فصلها و پیوستهای اختصاصی دشوار خواهد شد.
برآورد پایه، پیشنهاد قیمت و مبلغ پیمان
این سه مبلغ را نباید یکی دانست:
| عنوان | مفهوم |
|---|---|
| برآورد پایه | محاسبه کارفرما یا مشاور براساس مقادیر، فهرست بها و ضوابط برآورد |
| پیشنهاد قیمت | مبلغ یا ضریب پیشنهادی مناقصهگر براساس اسناد مناقصه |
| مبلغ اولیه پیمان | مبلغی که پس از فرایند مناقصه و انعقاد قرارداد در موافقتنامه درج میشود |
برآورد دقیق باعث میشود محدوده مالی پروژه واقعبینانه باشد، اما مبلغ پرداختی نهایی میتواند تحت تأثیر مقادیر واقعی اجراشده، تغییرات مجاز، قیمتهای جدید، تعدیل و سایر مفاد پیمان قرار گیرد.
جمعبندی
تهیه برآورد براساس فهرست بها، بیشتر از آنکه کار با قیمتها باشد، فرایند مدیریت منظم اطلاعات فنی است. اگر پروژه به موقعیتهای کوچک تقسیم و هر موقعیت بهصورت کامل ریزمتره شود، منشأ تمام مقادیر روشن خواهد بود. پس از آن، اضافهبهاها، حمل مصالح و عملیات فاقد ردیف کنترل میشوند و مقادیر در خلاصهمتره تجمیع خواهند شد.
جمع هر ردیف از خلاصهمتره به برگ مالی منتقل و در بهای واحد ضرب میشود. با جمع ردیفها، مبلغ فصلها به دست میآید و پس از اعمال ضرایب مجاز و افزودن تجهیز و برچیدن کارگاه، مبلغ دفترچه مشخص میشود. در پروژههای چندرشتهای همین مسیر برای هر فهرست بها جداگانه تکرار و در پایان مبالغ دفترچهها با یکدیگر جمع میشوند.
خلاصه این مسیر چنین است:
تقسیم پروژه به موقعیتها ← ریزمتره ← ردیفهای اصلی و مکمل ← اضافهبها و حمل ← خلاصهمتره ← برگ مالی ← فصلها ← ضرایب ← تجهیز کارگاه ← تجمیع دفترچهها
یک برآورد حرفهای باید علاوه بر عدد نهایی، قابل ردیابی، قابل کنترل و قابل اصلاح باشد. اگر نتوانیم توضیح دهیم هر مقدار از کدام نقشه، موقعیت و رابطه محاسباتی به دست آمده است، هنوز دفترچه برآورد کامل نشده است.
دریافت خدمات متره و برآورد
اگر برای تهیه ریزمتره، خلاصهمتره، برآورد فهرستبهایی، آنالیز قیمت یا کنترل دفترچه برآورد پروژه به کمک تخصصی نیاز دارید، میتوانید از خدمات فنی مهندسی سام استفاده کنید.
برای دسترسی به فهرستهای بها، بخشنامهها، شاخصهای تعدیل و فایلهای کاربردی نیز به مرکز دانلود مهندسی سام مراجعه کنید.
